Nhaät Kyù Truyeàn Giaùo

    
    Raêng ñen

  Hieàn Quan, ngaøy... thaùng 8, 1989

Hoâm nay mình rôøi Toøa giaùm muïc Sôn Taây ñeå veà thaêm queâ, sau ba möôi baûy naêm xa bieàn bieät. Ñöùng treân phaø qua beán ñoø Trung Haø, mình boãng cao höùng haùt tæ ti:           

Ai qua beán Ñaø Giang,

Cho toâi nhaén vaøi caâu,          

Thöông veà maùi tranh ngheøo, Beân haøng cau...

Nghe mình haùt, ngöôøi ñaøn baø daét xe ñaïp ñöùng phía tröôùc ngoaùi ñaàu doøm mình. Caëp maét ñong ñöa. Naøng cöôøi duyeân, nhe hai haøm raêng ñen nhöng nhöùc. Mình xaáu hoå quay maët nhìn baâng quô veà phía nuùi Ba Vì.

- Baùc ôû trong Nam môùi ra?

- Khoâng daùm, toâi ôû Sôn Taây ñaây thoâi.

- Chæ coù daân Nam Boä môùi haùt hoàn nhieân nhö theá.

- Chò cheâ toâi laø giaø maø coøn chôi troáng boûi phaûi khoâng?

- Baùc noùi quaù lôøi, em khoâng daùm aï. Hoàn nhieân nhö theá môùi thích. Ñaïo maïo quaù hoùa ra ñoùng kòch. Chaùn cheát.

Ngöôøi ñaøn baø côõ naêm möôi tuoåi, daïn dó, thoâng minh, côûi môû, nhöng khoâng haáp daãn, vì raêng ñen maõ taáu, taïo caûm giaùc ruøng rôïn. Mình im laëng chôø phaø caäp beán, ngoài leân xe, voã vai oâng em: Voït leï.Ñöôøng ñaát nhaün nhuïi. Xe voït aøo aøo. Mình nhaåm töøng ñòa danh quen thaân: Höng Hoùa, Höông Noän, Töù Cöôøng, Thanh Uyeân, Gia AÙo. Saép tôùi Hieàn Quan roài. Nhöõng kyû nieäm thôøi thô aáu chen laán nhau treân maøn aûnh kyù öùc: caây gaïo ñaàu xoùm cao ngheàu ngheäu, coù toå quaï buø xuø, coù ngaøn hoa ñoû röïc; caây phöôïng vó giaø nua beân hoâng nhaø thôø naêm naøo cuõng saëc sôõ nhö thôøi con gaùi. Mình thích nhaët hoa gaïo ñeå huùt maät vaø thích beû hoa phöôïng ñeå caén caùi cuoáng chua chua.Xe ñaõ lao vaøo ranh giôùi Hieàn Quan. Mình tìm caây gaïo, caây gaïo khoâng coøn nöõa! Xe leo gioác nhaø thôø. Mình tìm caây phöôïng, caây phöôïng ñaõ cheát roài! Nhöõng kyû nieäm ñeïp cuûa thôøi thô aáu khoâng coøn daáu veát. Mình caûm thaáy xa laï ñoái vôùi queâ höông.

Xe queïo hai laàn, roài loït vaøo giöõa röøng ngöôøi ñoàng höông. Tieáng voã tay gioøn giaõ. Tieáng chaøo reàn ró, maø sao loøng mình thaáy bô vô. Boá meï, chuù thím, dì döôïng khoâng coøn moät ai. Chæ coøn hai chò, nhöng chaúng nhìn ra chò. Chæ coøn moät ngöôøi em trai, nhöng chaúng nhaän ñöôïc em. Baïn beø voâ soá, nhöng chaúng nhìn ñöôïc ai. Haãng!

Saân nhaø xöù ñaày ngöôøi. Mình ngoài beân oâng em linh toâng, cha xöù cuûa nhieàu giaùo xöù. Tröôùc maët laø moät caùi baøn chaát ñaày bia Trung Quoác, nöôùc ngoït Haø Noäi vaø cheø thoå saûn. OÂng chaùnh tröông voã tay ra leänh. Moïi ngöôøi im phaêng phaéc. OÂng ñoïc baøi dieãn vaên chaøo möøng, nhöng döôøng nhö chaúng ai quan taâm. Haèng ngaøn con maét ñang ñoå doàn vaøo mình vaø hau haùu chôø mình ñaùp töø. Ba möôi baûy naêm xa vaéng. Ba möôi baûy naêm chôø ñôïi. Chôø theâm moät phuùt laø khoâng chòu noåi...

OÂng chaùnh tröông döùt lôøi. Moät ngaøn nuï cöôøi noå tung. Boãng coù moät phaùt giaùc: raêng ñen coøn nhieàu quaù. Raêng ñen nhöng nhöùc. Raêng ñen nhoâm nham. Raêng ñen khaáp kheånh. Quen thuoäc, nhöng thoâi thaân thöông. Khoâng xa laï, nhöng khoâng coøn trìu meán. Caûm giaùc ôû beán Trung Haø laïi gôïn leân laên taên. Taïi sao theá nhæ? Caâu hoûi aáy laøm mình naëng tróu suy tö.Hoài coøn beù mình chöùng kieán caûnh nhuoäm raêng ñen cuûa chò. Chò ñoát caây mua, caây mua nheåu nhöïa ñen quaùnh treân löôõi dao manh. Chò soi göông, caån thaän chaám nhöïa ñen leân hai haøm raêng traéng noõn. Chò nuoát nöôùc mieáng öøng öïc maø khoâng daùm ngaäm mieäng. Sau ñoù, chò chæ aên chaùo. Chò thoâi cöôøi. Moâi chò veâu ra. Laâu laâu chò laïi soi göông leùn... Ñeán laø khoå! Chò coá ñaám aên xoâi. Chòu khoå ñeå laøm ñeïp. Chòu khoå ñeå laøm ngöôøi.

1. Chòu khoå ñeå laøm ñeïp: Raêng ñen ñeïp tuyeät vôøi. Raêng ñen ñaõ hieân ngang ñi vaøo vaên hoùa daân toäc. Raêng ñen ñöôïc vaên chöông môn trôùn. Ngaøn ngöôøi nhö moät, vaïn ngöôøi nhö moät ñeàu toân vinh raêng ñen nhö baø hoaøng treân ngai. Ngöôøi con gaùi kieàu dieãm coù möôøi thöông, thì thöông thöù hai laø raêng ñen:     Moät thöông: maù luùm ñoàng tieàn.            Hai thöông: raêng aùnh haït huyeàn keùm thua. Mình vaãn nhôù hoài coøn maøi ñuõng quaàn treân gheá tröôøng laøng, thaày cho caû lôùp ñoïc baøi taû caûnh ñeïp cuûa mieàn queâ vaøo buoåi bình minh. Con gaùi laøng ra ñoàng laøm vieäc, cöôøi noùi vui veû, oânhe hai haøm raêng ñen nhöng nhöùc nhö haït na vaäy. (sic)Giaùo phaän Höng Hoùa vaøo thôøi aáy coù moät thaày lyù ñoaùn (sinh vieân ñaïi chuûng vieän baây giôø) teân laø Phan Troïng Kim, hoïc ôû ñaïi chuûng vieän Xuaân Bích, Haø Noäi. Thaày coù moät boä raêng ñen ñeïp noåi tieáng khaép giaùo phaän. Raêng cuûa thaày ñeàu ñaën vaø ñen nhöng nhöùc nhö haït na vaäy. Ñi tôùi ñaâu thaày cuõng haõnh dieän khoe hai haøm raêng oùng aùnh nhö haït huyeàn. ÔÛ ñaâu ngöôøi ta cuõng muoán ñöôïc taän maét chieâm ngöôõng haøm raêng ñen cuûa thaày. Haún coù nhieàu coâ gaùi yeâu thaàm haøm raêng ñen aáy vaø tieác ngaån ngô khi nghe tin thaày ñaõ thuï phong linh muïc.

2. Chòu khoå ñeå laøm ngöôøi: Mình coøn nhôù sau cuoäc caùch maïng thaùng Taùm, coù moät coâ gaùi theà khoâng nhuoäm raêng ñen. Theá laø caû laøng noåi suøng leân.

- Con gaùi gì maø raêng traéng nhôûn nhö raêng traâu, raêng ngöïa.

- Töø möôøi boán tuoåi trôû leân phaûi nhuoäm raêng ñen. Chæ coù con thuù môùi khoâng nhuoäm raêng.

- Ñeå raêng ñen môùi laø ngöôøi nhaân linh ö vaïn vaät.

- Raêng traéng nhôûn nhö raêng lôïn thì coù maø choáng eà (eá choàng) suoát ñôøi.

ÖØ, maø ñuùng theá thaät. Khoâng bieát töø maáy ngaøn naêm roài, raêng ñen vaãn laø raêng cuûa ngöôøi coù tö caùch. Cha xöù, oâng chaùnh tröông, baø quaûn ñeàu nhuoäm raêng ñen. Ñoù laø nhöõng ngöôøi coù tö caùch. Boá mình, meï mình, anh mình, chò mình ñeàu laø nhöõng ngöôøi coù tö caùch. Taát caû moïi ngöôøi ñeàu muoán laøm ngöôøi coù tö caùch. Vì theá caû laøng ñeàu nhuoäm raêng ñen, tröø ngöôøi con gaùi ngang taøng aáy. Vaø... moät hình phaït naëng neà ñaõ giaùng xuoáng treân ñaàu coâ aáy. Khoâng moät trai laøng naøo daùm ngaám ngheù. Theá laø veø vaõn laïi vang leân gioøn giaõ:
   âTroøng traønh nhö noùn khoâng quai,  Nhö thuyeàn khoâng laùi, nhö ai khoâng choàng.  Gaùi coù choàng nhö goâng ñeo coå,  Gaùi khoâng choàng nhö phaûn goã long ñanh. Phaûn long ñanh, anh coøn chöõa ñöôïc, Gaùi khoâng choàng chaïy ngöôïc chaïy xuoâi. Khoâng choàng khoán laém chò em ôi!

ïRaêng ñen ñaõ ñoàng haønh vôùi daân toäc naøy töø maáy ngaøn naêm roài. Noù ñaõ giaønh ñöôïc moät choã ngoài treân ngai cao choùt voùt. Noù ñaõ khoáng cheá ñöôïc caû ñaïo ñöùc, vaên chöông vaø myõ thuaät...Töôûng nhö noù laø chaân lyù vónh cöûu. Theá maø chæ trong voøng ba möôi baûy naêm, khoâng chöøng coøn ít hôn theá nöõa, raêng ñen ñaõ bò phaù saûn hoaøn toaøn. Töø caùi thôøi vaøng son  Raêng aùnh haït huyeàn keùm thua, raêng ñen ñaõ trôû thaønh Raêng ñen maõ taáu, thaáy maø gheâ!